8 Ocak 2015 Perşembe

SINIFTA İSTENMEYEN DAVRANIŞLAR
İstenmeyen davranışların sağlıklı bir şekilde tanımlanması bu tür davranışların değiştirilmesi açısından belirleyici bir öneme sahiptir (Aydın 2000:149).

Sınıfta istenmeyen davranış öğrencilerin öğretmenlerin ortak haklarını istismar eden ihmal eden eğitimsel amaç plan ve etkinlikleri olumsuz etkileyen, engelleyen davranışlardır (Küçükahmet 2003:17).

Sınıfta eğitsel çabaları engelleyen her türlü davranış istenmeyen davranış olarak adlandırılır (Başar.1999:117). İstenmeyen davranış sınıfa derse zamana ve duruma göre değişebilmektedir. O  halde herkesin üzerinde anlaştıgı istenmeyen davranışı listelemek ve tanımlamak oldukça zordur. Ancak öğrencilerin sınıf içerisindeki davranışları istenmeyen davranış olarak adlandırabilmek için dört temel ölçütümüz vardır (Kaya 2002:175):

1. Davranışın öğrencinin kendisinin ya da sınıftaki arkadaşların öğrenmesini engellemesi.
2. Davranışın öğrencini  kendisini ya da arkadaşlarının güvenliğini tehlikeye sokması.
3. Davranışın okulun araç ve gereçlerine ya da arkadaşlarının eşyalarına zarar vermesi.
4. Davranışın öğrencinin diğer öğrencilerle sosyalleşmesini engellemesi

İstenmeyen davranışların sınıf içi, sınıf dışı pek çok nedeni olabilir. Biz burada bu nedenleri sadece başlıklar halinde verip, asıl konumuz olan bu davranışların düzeltilmesi için nasıl önlemler alınması gerektiği üzerinde duracagız.

İSTENMEYEN DAVRANIŞLARIN NEDENLERİ
A. İstenmeyen Davranışların Sınıf İçi Nedenleri
1-Sınıfın fiziksel düzenlemesi
2-Sınıfın yapısı
3-Öğretmenin özelliği
4-Öğrencilerin özellikleri
5-Öğrencilerin bir birleriyle olma ilişkileri
6-Eğitim programları
B. İstenmeyen Davranışların Sınıf Dışı Nedenleri
1-Öğrencinin aile ortamı
2-Öğrencinin yaşantı çevresi
3-Öğrencinin yetiştiği kültürel ortam
4-Okul yönetiminin demokratik bir okul ortamını oluşturamaması
5-Okul yerleşim düzeni
6-Etkili bir veli okul - öğretmen ilişkisinin sağlanamaması
7-Öğretim için gerekli kaynak ve araçların yokluğu
8-Etkili bir rehberlik hizmetinin sunulamaması

İSTENMEYEN DAVRANIŞLARIN ÖNLENMESİNE YÖNELİK YAKLAŞIMLAR
İstenmeyen davranışlar farklı özellikteki öğrencilerce farklı nedenlerle yapılabilir. Davranışlardaki bu çeşitlilik onlara karşı yapılacak eylemleri de çeşitlendirir. Genel olarak öğretmenlerin sınıfta istenmeyen davranışa karşı yaklaşımları üç grupta incelenmektedir. Bunlar insancıl yaklaşım, pazarlık yaklaşımı ve davranışı düzeltme yaklaşımıdır (Kaya 2002:178).
1. İnsancıl Yaklaşım
Genel olarak bu yaklaşımın temelinde insanın doğru yapacağına inanmak ve güvenmek vardır (Kaya 2002:178). Öğrencinin iyi niyetli ve güvenilir olduğunu, kendini kontrol etmesi gerektiğini ve uygun bir fırsat  verildiğinde bunu yapabileceğini varsayar (Başar 1999:161). Eğer insan yanlış yapıyorsa bunu düzeltmek için dış etkenlerden  çok insanın iç dünyasındaki anlayış ve kavrayışı uyandırarak kendi kendine doğruya ulaşmasını sağlanmalıdır. Bu yaklaşıma göre öğrencini sınıf ortamında istenmeyen davranışta bulunmaları durumunda öğretmen şunları yapar:

  • Öğrencileri dikkatli bir biçimde dinler
  • Öğrencilerle kendi duygu ve düşüncelerini paylaşır
  • Kesin bir ifadeyle istenmeyen davranış hakkında düşüncelerini  ortaya koyar (Kaya 2002:178).
Bu yaklaşımda öğretmen öğrencinin davranışını değerlendirmez, yargılayıcı olmayan bir güven ortamı yaratır. Öğrenciye sorunla uğraşma şansı ve özğürlügü verir. Öğretmen buyurucu değil kolaylaştırıcıdır. Sorunu tanımlamaya, sonuçları bulmaya, çözüme ulaşmaya yardım eder (Başar 1999:161).

Öğretmen, günlük sınıf ortamının düzenlemesinde kendi gücünü ve rolünü ortaya koyarak dikkatleri istendik davranışa yöneltir ve bunları güçlendirici pekiştireçler verir. Bu yaklaşım öğretmenin sınıf düzenlemesi ve sınıf ortamındaki etkisini göz ardı etmez. Ancak öğretmen öğrencilere her şeyden önce güven vererek onları potansiyel bir sorundan çok doğru yapmaya egilimli bir insen olarak görmelidir (Kaya 2002:178).
2. Pazarlık yaklaşımı
Bu yaklaşımın temelini “herşeyin bir bedeli vardır” anlayışı oluşturur. Öğrenci istenmeyen bir davranışta bulunursa bunun sorumluluğunu almak ve sonucuna katlanmak zorundadır. Öğretmen sınıftaki istenmeyen davranışları değiştirmek ve düzeltmekle görevlidir (Kaya 2002:178). Öğretmen gerektiginde güç kullanarak öğrenci davranışını şekillendirir.
3. Davranışların Düzeltilmesi Yaklaşımı
Davranışları düzeltme yaklaşımının temelinde davranışçı psikolojinin ilkelerinin sınıfta istenmeyen davranışların düzeltilmesinde kullanılmasına dayanır. Bu yaklaşım, davranışların kontrol altına alınmasının doğuracağı olumsuz  sonuçların önlenmesine dikkat çekmektedir. İstenmeyen davranışların oluşmasına göre farklı stratejiler uygulanmaktadır. Bunlar sorun davranışı gözlemlemek, pekiştireç vermek, söndürmek, öğrencilerle anlaşmak, yaklaşık istendik davranışı kabul etmek ve derse dönmektir (Kaya 2002:178).

İSTENMEYEN DAVRANIŞLARA KARŞI STRATEJİLER
1. İsteneni Çağrıştırıcı Davranmak
Öğrenciyi istenen davranışa iletmenin bir   yolu öğretmenin örnek, anlayışlı destekleyici davranmasıdır. İstenmeyen değil, istenen davranış gündemde tutulmalı öğretmende bunun modeli olmalıdır. Tutarlı bir biçimde iyi niyetle kendine ve başklarına saygılı sorumlu bir genç olarak davranan insanlar olumlu davranışı daha çok gösterirler.

İletişimde kullanılan dil öğrencinin kullanması istenilen olumluyu çağrıştıran olmalıdır. Yaramaz, haylaz gibi sıfatları zamanla öğrenci kendine mal ederek böyle olmaktan sıkıntı duymamaya başlar ve böyle olmaktan sıkıntı duymaz.

Olumsuz sözlerle etiketlenmek çocuğun “nasıl olsa böyleyim”  diye düşünüp eyleminde haklı olduğu yargısına varması sonucunu doğurur. Olumsuz etiketlenmenin yanında olumlusu da  sakıncalı olabilir. Başka çocuklar alınabilir, kıskanabilir, moralleri bozulabilir. Öğrenci değil, davranış nitelenmelidir (Başar 1999:149).
2. İstenen Davranışa İnandırmak
İnsanları kandırmak kolay; inandırmak güçtür. İnandırmak için uzun süreli, sabırlı, örneklemeli, somut durumlar yaratıcı çabalar gerekir. Bunun için kullanılacak çeşitli yollar vardır.

İstenen davranışın yararını belirtmek, istenen zevk veren sonuçları göstermek
  • Olumlu örnekler inanmayı kolaylaştırabilir (“ben hep böyle yaptığımda insanlar benden hoşlanıyor...”vb.)
  • Davranışların yasallığını belirtme yapılmasını kolaylaştırabilir (“kural böyle, bana böyle söylendi,böyle yapmamız gerek...”vb.)
  • Başkalarınca da öyle davranıldığının örneklenmesi (“uygar  herkes burnunu mendille siliyor.”)
  • Şuçluluk duygusu uyandırılarak uygun davranış alıştırılabilir (“böyle yapmazsak başkaları incinebilir.”)
  • Aksi davranışların zarar ve  ceza getireceğinin belirtilmesi de uygun davranışa götürücü olabilir (“böyle yapmazsan zararlı çıkarsın, mutsuz olursun.”).
  • İstedigini belirtmede bir yoldur (“böyle yapmanı istiyorum, senden bunu bekliyorum.”)
  • Davranışın gruba ve başka insanlara karşı görevi olduğunu söyleyerek inandırma da bir yöntemdir  (“grubun böyle davranmana ihtiyacı var...”vb.)
  •  
3.İstenen Davranışı Güçlendirmek
İstenen davranışın bir kez yapılmasını sağlamak yetmez. Davranış yerleşinceye kadar izlenmeli, uygulanan yöntem sürdürülmeli, ğerektiginde değiştirilmelidir. İstenen davranışın gösterilmesini ve yerleşmesini saglamanın yolları olarak övgü ve ödülle destekleme (olumlu pekiştireç), övgü ve ödülü kaldırma (ara verme), istenmeyen bir sonuca son verme (olumsuz pekiştireç), acı ve sıkıntı veren bir uyarıcıyı verme (ceza) önerilmektedir.

İstenen tepkinin pekiştilmesi istenmeyeni ortadan kaldırır. Pekiştirme davranışın arkasından gelen süreci uzatan, sıklığını, olma olasılığını arttıran bir olaydır. İyi davranışı ödüllendirme onun sürmesine hizmet eder. Gülümseme, yüksek not verme, bir kaç dakikalık baş zaman verme, iyi bir söz söyleme, yakınlık gösterme, ilgilenme, beğendiğini belli etme gibi.Bir pekiştireç amaca götürüyorsa sürdürülmeli ama bıktırılmamamlıdır. Bunun için pekiştireçlere belli sürelerle ara verilmelidir. Fakat bu istenmeyen davranışı şeçtirecek kadarda  olmamalıdır. Pekiştireç amaca götürmüyor ise değiştirilmelidir. Fiziksel pekiştireçler birincil pekiştireçler olarak adlandırılır (yiyecek,içecek tuvalet ihtiyacı....vb). İkinci pekiçtireçler sosyaldir. Gücünü birincilerle olan ilişkilerden alır. Birinci pekiştireçler verilince ikincilerden biri verilerek desteklenmelidir. Olumlu pekiştireç istenen davranışlara ulaşabilmek için davrananın zevk alacağı,  hoşlanacağı sonuçlar doguran eylem ve öğelerdir.


4-İstenen davranışı kolaylaştırmak:
İstenen davranışı göstermek bazı engellerin aşılmasına bağlıysa, öğrenci bu davranışa isteksiz, çekingen olabilir. İstenen davranışın gösterilmesi istenmeyenin gösterilmesinden daha kolay oldugunda öğretmenin işi kolaylaşacaktır. Bunun sağlanması sınıfın fiziksel, eğitsel, sosyal düzenine bağlıdır.
  •  
  • Sınıf ortamı seçenek sağlayıcı olamalı, öğrenciyi kişsel özelliklerine uygun farklı durumlarla, olanaklarla karşı karşıya getirmeli,
  • Öğretim proğramı öğretim hızındaki farklar gözetilerek düzenmeli; öğrenci okulda farklı ilgilere seslenen sosyal etkinliklerde bulunmalıdır.
Çocuk uygun durumlarda ulaşamadığı gereksinimlerine yanlış davranışlarla ulaşmayı dener. Seçenek kıtlığı yetenekli, başarılı öğrencilerin ilgi ve gereksinimlerinin karşılanmaması istenmeyen davranışlara yönelmelerine yol açar. Gereksinimleri öğretmenlerce iyi tanınmayan bu öğrenciler uyumsuz, geçimsiz,  yaramaz olarak nitelenip dışlanabilirler. Öğrenci dersten kopar;  soğur yetenekleri ziyan  edilir.

  •  
  • Öğrencilerin bir kısmı çeşitli nedenlerle ilgi ve gereksinimlerini açıkça belirtemez, söyleyemez. Öğretmen hem onlarla ilgili çok bilgiye ulaşarak onları  tanımaya hem de dikkatli bir gözlem ve anlayışla bunları fark edip karşılanmalarını kolaylaştırmaya çalışmalıdır.
  •  
  • Başarı olasılığı arttırıcı, denetlenen beklentilerin sınıf kuralları yoluyla, açıkça belirlendiği etkinliklerin uygun bir sıra ile ve herkesi işe koşup süreçteki öğrenci davranışlarını belirleyici şekilde planlandığı, bir sınıf ortamında istenen davranışlar daha çok görülecektir (Başar 1999:147, 149, 150, 151, 152, 156, 157).